Huzursuzluk
"Bu yazıda konuyu anlatıyor olacağım" cümlesini okuduğumda içimde bir huzursuzluk oluyor. Dilbilimsel bir refleks mi yoksa estetik bir tiksinme mi - tam olarak bilemiyorum. Ama bu yapının Türkçeye ne yaptığını biliyorum.
Meselenin Özü
Türkçe, zamanlama ve görünüş (aspect) kategorilerini çok zarif bir biçimde kodlayan bir dildir. Geniş zaman, gelecek zaman, süregelen eylem — bunların her biri ayrı ek sistemleriyle ifade edilir ve bu sistem yüzyıllardır tutarlı biçimde işlemektedir.
"Anlatacağım" bu sistemin ürünüdür. Gelecek zaman eki -acak/-ecek doğrudan eyleme bağlanır, kişi eki eklenir, cümle tamamdır. Yapı berraktır, ekonomiktir, işlevseldir.
"Anlatıyor olacağım" ise başka bir şeydir. Bu yapı, şu parçalardan oluşur:
- anlat- (eylem kökü)
- -ıyor (şimdiki zaman / süregelen görünüş eki)
- ol- (yardımcı eylem)
- -acak (gelecek zaman eki)
- -ım (1. tekil kişi eki)
Ortada iki zaman eki var: -ıyor ve -acak. Bunları "süregelen gelecek" olarak yorumlamak mümkün mü? Teorik olarak evet — İngilizce future continuous yapısının (I will be explaining) bir kopyası gibi düşünülebilir. Ama Türkçenin bu ayrımı zaten başka araçlarla yaptığını, ve bu yapının büyük çoğunlukla o süregelen anlamı taşımadan kullanıldığını gözden kaçırmamak gerekir.
Anlambilimsel içeriği boş, sözdizimsel yükü ağır. Bu, kötü dil kullanımının tanımıdır.
Ne Zaman Ortaya Çıktı?
Bu yapının yükselişi yaklaşık 2010'ların ortasından itibaren hız kazandı. Başlangıcı belli: sunum dili, kurumsal konuşma, akademik jargon ve özellikle çeviri kaynaklı metinler. PowerPoint kültürünün Türkçeye hediyesidir büyük ölçüde.
Konuşmacı kürsüye çıkar ve şöyle der: "Bu sunumda size şirketin büyüme stratejisini aktarıyor olacağım, ardından rakip analizi yapıyor olacağız ve sonunda sorularınızı alıyor olacağız."
Tek bir cümlede üç kez. Kulağa ne kadar ciddi, ne kadar kurumsal, ne kadar profesyonel geliyor, değil mi?
Hayır. Kulağa şişirilmiş, boş, yılışık geliyor. Ama bunu söylemeye cesaret eden fazla kimse çıkmadı — çünkü bu dil bir statü işareti olarak benimsendi.
Toplumsal Dilbilim Boyutu
Burada dürüst olmak zorundayız: bu yapı dilbilgisel bir hata değildir. Türkçe bunu üretebilir. Mesele dilbilgisellik değil, tercihtir — ve bu tercihin arkasındaki toplumsal dinamikler ilginçtir.
Bu yapı bir prestij göstergesi işlevi görüyor. Kullananlar farkında olmadan şunu söylüyor: "Ben eğitimli biriyim, kurumsal ortamlarda bulunuyorum, İngilizce biliyorum, benim konuşmam sıradan değil."
Bu mekanizma yeni değil. Her dilde benzer süreçler yaşanmıştır — Latince kaynaklı kelimelerin İngilizce'de entelektüel prestij taşıması, Fransızcadan alınan sözcüklerin Osmanlı yazı dilinde statü göstergesi olması gibi. Ama fark şu: o örneklerde sözcük dağarcığı genişliyordu. Bu örnekte mevcut bir yapı gereksiz yere şişiriliyor.
Sonuç: dilin ekonomisi bozuluyor. Daha az anlamı daha çok sesle ifade etmek, dilbilimsel değer kaybıdır.
Peki Ya Gerçekten Fark Var mı?
"Yok mu hiç farkı?" diye sorabilirsiniz. Nadir durumlarda, evet.
Eğer biri şöyle diyorsa: "Siz burada oturuyorken, ben arka odada raporları inceliyor olacağım" — burada gerçek bir süregelen gelecek anlamı var. Eş zamanlılık söz konusu ve yapı o anlamı taşıyor.
Ama bu, istisnadır. Kuralı şöyle koyabiliriz: eğer "anlatacağım" yerinde kullanılabiliyorsa, "anlatıyor olacağım" demek dili şişirmektir. Kendinize dürüstçe sorun: gerçekten süregelen bir eş zamanlılık mı kastediyorum?
Sonuç
Türkçe, sesli-sessiz uyumu, eklemeli yapısı, özgür sözdizimi ve görünüş sistemiyle dünyanın biçimbilimsel açıdan en tutarlı dillerinden biridir. Gereksiz yapı şişirmesi bu tutarlılığa zarar verir.
"Anlatıyor olacağım" demek için özel bir neden yoksa, "anlatacağım" deyin.
Dil ekonomidir. Her kelime, her ek, her yapı bir şey ödemektedir — dikkat, zaman, anlam. Gereksiz ödeme yapmayın.
Bu yazıdaki görüşler dilbilimsel bir perspektiften kaleme alınmıştır. Kullanım normları toplumsal süreçlerle şekillenir; bu eleştiri dilin doğal evrimine karşı değil, bilinçsiz taklit ve statü kaygısıyla üretilen gereksiz karmaşıklığa karşıdır.
