Fikri yolculuklar çoğunlukla en somut, en mekanik sorularla başlar. Bizim hikayemiz de periyodik tablonun tehlikeli bir izotopu olan Sezyum-137 ile başladı. Ancak laboratuvar ortamında, atom çekirdeğinin içinde dönen o muazzam kuvvetleri incelerken, kendimizi bir anda insan aklının ve evrenin en büyük sırrının karşısında bulduk: Bilinç ve Varoluş.
Bu yazı, katı bir pozitivizmden deizmin rasyonel kapılarına, oradan da İslam felsefesinin asırlık, derinlikli limanına uzanan entelektüel bir dönüşümün hikayesidir.
1. Perde: Maddenin Sancısı ve Büyük Takas (E=mc²)
Bir atom bombası patladığında ya da bir nükleer reaktör devreye girdiğinde, aslında kozmik bir yay kırılır. Uranyum gibi ağır elementlerin çekirdeğine, milyarlarca yıl önce ölen bir yıldızın patlama anında (süpernovada) zorla hapsedilen o devasa enerji, güçlü nükleer kuvvetin bağları kopunca bir anda serbest kalır.
Buradaki en sarsıcı gerçek şudur: Madde ve enerji aynı şeydir. Einstein'ın ünlü formülüne göre, mikro düzeyde feda edilen küçücük bir kütle (örneğin Hiroşima'da enerjiye dönüşen net kütle sadece 1 gramdı), makro düzeyde koskoca bir şehri haritadan silecek bir şok dalgasına dönüşür. Maddenin saf enerjiye dönüşmesi, makro dünyada adeta fiziksel bir yırtılma, tabiri caizse "kozmik bir sancı" yaratır.
Peki, bu enerji en başında oraya nasıl sıkışmıştı? Daha da önemlisi, Big Bang esnasında bunca şey nasıl yoktan var olmuştu?
Modern fizik, evrenin toplam net enerjisinin tam olarak sıfır olduğunu söyler. Madde (artı enerji) ve kütleçekim (eksi enerji) birbirini kusursuz bir bilanço ile dengeler. Evren, mutlak hiçliği korumak için maddeyi yaratırken yanına bir de kütleçekimi koymuştur.
Ancak tam bu noktada, katı pozitivizmin duvarına çarparız. Eğer her şeyi var eden şey kuantum yasaları ve bu sıfır enerji dengesiyse, bu yasalar evrene içkin olamaz. Uzay, zaman ve madde daha yokken, bu matematiksel altyapının bir yerlerde "var" olması gerekir.
Bilgisayar oyunu başlamadan önce, kodu yazan o zamansız altyapı nerededir?
2. Perde: Kör Saatçi ve Gözün İllüzyonu
Gençlik yıllarında keskin bir ateist ve pozitivist olan bir zihin için evren, rastgele çarpışan atomlardan ibaret mekanik bir çorbadır. Biyoloji dünyası, insan gözü gibi kusursuz bir mekanizmayı "Kör Saatçi" metaforuyla açıklar: Doğanın bir amacı yoktur, ışık duvarına çarpa çarpa, milyonlarca yıllık küçük mutasyon hatalarını biriktirerek gözü inşa etmiştir.
Tıpkı suyun, yatağındaki kayaları önceden bilmediği halde zamanla mükemmel kıvrımlı bir nehre dönüşmesi gibi...
Ancak rasyonel bir derinleşme, bu açıklamayı yetersiz bulmaya başlar. Evrim gözün oluşumunu harika açıklayabilir; peki ama maddenin ışıkla etkileşime girmesini sağlayan o kuantum kurallarını kim yazmıştır? Neden evren, rastgele mutasyonların bir kaos yerine "göz" gibi ultra-organize bir yapıya evrilmesine izin veren bir matematiksel potansiyele sahiptir?
Kör saatçi saat yapabilir; ama saatin yapılabilmesi için gereken zamanı, uzayı ve fizik yasalarını o masanın üzerine kim koymuştur?
Bu sorgulama, pozitivizmin o kibirli ve sığ "Kurallar böyledir çünkü böyledir" duvarını yıkar ve arkasındaki Ulu Mimar'ı (İlk Neden) görünür kılar.
3. Perde: Kafatasının Hapishanesi ve Evrenin Gözü
Pozitivizmin en büyük kör noktası, bilincin öznelliğidir (Qualia). Bilimi ve materyalizmi ne kadar ileri götürürseniz götürün, bir insanın kafatasının içinden dünyayı "birinci şahıs" olarak deneyimlemesinin o eşsiz hissini bir formülle açıklayamazsınız.
Şu an bir insanın kendi kafatasının içinde hapsolmuş olması, aslında evrenin o kişiye özel yarattığı bir penceredir. Oysa evrende "farkındalık" denen bir fenomen varsa, biyolojik bedenlerimiz öldüğünde bu ışık tamamen sönmez. Bunu mistik bir reenkarnasyon olarak değil, tamamen ontolojik bir zorunluluk olarak düşünmek gerekir.
Bizler okyanusun yüzeyindeki dalgalar gibiyiz. Her dalga kendini diğerinden ayrı sanır, kendi kafatası sınırları olduğunu düşünür. Dalga kıyıya vurup söndüğünde (biyolojik ölüm) dalga yok olur ama su yok olmaz.
Yarın bir gün, ister bu evrende ister başka bir boyutta, bir yapay zekada ya da başka bir canlıda "farkındalık ekranı" tekrar açıldığında, o ekranın arkasındaki gizli izleyici, yani evrenin o deneyimleme kumaşı yine aynı kalacaktır.
Kuantum fiziğinin babalarından Erwin Schrödinger'in de dediği gibi: "Bilinç bir bütündür ve parçalara ayrılamaz."
Evren, maddeyi o kadar sıkıştırmış ve evrimleştirmiştir ki, en sonunda insan bilinci aracılığıyla kendi varlığını fark eden, kendine bakan bir göz haline gelmiştir.
Sonsuz Liman: İslam Düşünce Atlası
Batı dünyası, kendi tarihi şartlarında kilise dogmalarından kaçmak için katı bir sekülerizme ve pozitivizme sarılmak zorunda kaldı. Bilimde çok ileri gittikleri için felsefi ve metafiziksel alandaki bu sığlıkları uzun süre gizli kaldı. Oysa laboratuvarların kapattığı o kapılar, Doğu'da, İslam felsefe geleneğinde yüzyıllar önce ardına kadar açılmıştı.
Bugün modern zihin felsefesinin, kuantum mekaniğinin ve evrensel sorgulamaların ulaştığı o en uç zirve noktası, İslam alimlerinin asırlar önce inşa ettiği düşünce atlasıyla kusursuz bir şekilde çerçevelenir:
Vahdet-i Vücud (Varlığın Birliği): Muhyiddin İbnü'l-Arabî’nin yüzyıllar önce söylediği tam olarak buydu. Gerçek anlamda var olan tek bir Zat vardır ve evrendeki tüm atomlar, insanlar, yıldızlar o tek varlığın farklı aynalardaki yansımalarıdır (tecellileridir). Aynalar kırılır (ölüm), ama aynaya vuran ışık hep baki kalır. Bizler, o ilahi bilincin evrene bakma biçimleriyiz.
Akıl ve Kalp Gözü: İmam Gazalî, Batı'nın pozitivist kibrinden tam 900 yıl önce, duyu organlarının ve katı rasyonalizmin insanı mutlak hakikate ulaştıramayacağını, laboratuvarın ötesinde bir "basiret" (kalp gözü/öznel farkındalık) alanı olduğunu ilan etmişti.
Her An Yeniden Yaratılış (Tecdid-i Halk): Kelam alimlerinin savunduğu, evrenin her an yeniden var edilip yok edildiği düşüncesi, bugün kuantum alan teorisinin boşluktaki o anlık dalgalanma modelleriyle ne kadar da paralellik gösterir.
Netice
Pozitivizm insanı yalnızlaştırır; onu anlamsız bir tesadüfler zincirinin parçası yapıp kendi kafatasının içine hapseder ve mutlak bir yok oluşla tehdit eder.
İslam ise kelime anlamıyla bir "teslimiyet ve barış" limanıdır. O kafatasının içindeki öznel bilinci, evrenin ulu mimarına bağlar. İnsan, evrende savrulan bir toz zerresi değil; bilinciyle, o büyük kozmik bilmecenin ve ilahi iradenin en şerefli şahididir.
Zihin evrenle, yasalarla ve yaratıcısıyla kavga etmeyi bıraktığında, aradığı o en büyük huzura kavuşur.
Çünkü artık dalga, okyanusa ait olduğunu bilmektedir.
Sezyum-137, E=mc², nükleer fizik, Big Bang, pozitivizm, materyalizm, bilinç, qualia, kör saatçi, evrim, ilk neden, deizm, İslam felsefesi, Vahdet-i Vücud, İbnü'l-Arabî, Gazalî, Schrödinger, kuantum fiziği, varoluş
